Sabahın erken saatinde Eğin‘den yola koyulduk. Hedefimizde Divriği var. Yiğidin harman olduğu yerde Divriği. Sivas’ta. Sivas topraklarına ayak basar basmaz; Kaptan Sezgin “Sivas ellerinde sazım çalınır” türküsünü havalandırıverdi. Koro halinde eşlik ettik türküye.Türkünün arkasından, “Sivas denilince Aşık Veysel akla gelir” hatırlatmasını yapan rehberimiz Cem, kısa da olsa Aşık Veysel hakkında bilgilendirme yaptı. “Aşık Veysel olarak bilinen Veysel Şatıroğlu 1894 yılında Sivas’ta doğmuştur. Türk Edebiyatına, kazandırdığı eserleri ile ölümsüzlük katan Aşık Veysel önemli bir halk ozanıdır. “Uzun ince bir yoldayım/Benim sadık yârim kara topraktır/ Dostlar beni hatırlasın” gibi büyük eserlerin sahibidir. Ahmet Kutsi Tecer, Aşık Veysel'in eserlerini ilk kaleme alan kişidir. Tecer, halk edebiyatının hak ettiği yerlere gelmesi, eserlerin kaybolmaması ve gelecek nesillere aktarılması için çok çalışmıştır.”
Koca Ozan unutulur mu? Unutulmaz elbet. Biz de unutmadık zaten. Aşık Veysel’in kabrini ziyaret edemesek de “Uzun ince bir yoldayım/ Gidiyorum gündüz gece türküsünü söyleyerek Aşığımızı hatırladık ve ruhuna birer Fatiha okuduk.Allah rahmet eylesin.
Divriği
“Divriği Sivas’ın ilçesidir. İlçenin toplam nüfusu 23.313 (2022). Denizden yüksekliği 1225 metredir. İlçede karasal iklim özellikleri görülür. Kışları çok karlı ve soğuk, yazları sıcak ve kurak geçer. Divriği eski bir tarihe tarihlenir. Hititler zamanına. Eski Bizans şehri olan Tephrice’nin yerinde kurulmuştur. Tarih içinde birçok devlet tarafından ele geçirilmiştir.
Malazgirt Meydan Muharebesinden sonra Türk Egemenliğine girmiş ve yönetim Alparslan'ın komutanı Mengücek Gazi’ye verilmiştir. Onunla birlikte, Oğuz boylarından Kayı, Bayat, Karaevli ve Akevli boyları da Divriği’ye yerleşmiştir. Siyasî olaylara fazla karışmayan, daha ziyade toplum ve sanat hizmetlerine yönelen Divriği Mengücekli beyleri şehrin imarında önemli rol oynamışlardır. Divriği, Yıldırım Bayezid tarafından (1398) Osmanlı topraklarına katılmıştır. XIX. yüzyılın sonlarında Divriği’nin nüfusu, Kāmûsü’l-a‘lâm’ın verdiği bilgilere göre 34.000 dolayındadır. On iki camisi, on beş mescidi, üç medresesi, bir kütüphanesi, bir rüştiye mektebi, dokuz İslâm ve bir Hristiyan sıbyan mektebi, on üç hanı, üç hamamı, 520 dükkânı, beş fırını vardır.”
Kemaliye, Divriği arasında yol alırken otobüste verdi bu bilgileri rehberimiz. Zamanı verimli kullanmak için yeri geldiğinde böyle uygulamalar yapılıyor. Otobüs caminin önüne yanaştı. Önce 30 dakika ihtiyaç gidermek için süre verildi. Verilen süre bitince söylenen yere toplandık. Elinde megafonu ile Divriği rehberi Nail Ayan bizi bekliyordu.
Cami inşaat halinde. İçeriye giremedik. Dışarısını da tam çıplaklığıyla göremedik. İskele kurulmuştu. Gölgeliyordu cepheyi.
Divriği Ulu Camii
Nail Ayan hoş geldiniz diyerek başladı söze: “Divriği Ulu Camii, darüşşifası, hamamı, türbesi ve diğer yapı topluluklarıyla birlikte bir külliyedir. Anadolu Selçuklu Devleti’ne bağlı Mengücek Beyliği döneminde inşa edilmiştir. 1228 yılında başlanıp 1243 tarihinde tamamlanan külliyenin Baş Mimarı Muğisoğlu Ahlatlı Hürrem Şah'tır.
Başta kapılar ve sütunlar olmak üzere, külliyenin birçok yerinde bulunan, Ahlatlı ve Tiflisli ustaların ellerinden çıkan, taş işçiliği; taş işçiliğinin en nadide ve en ince örnekleridir. Harikulade motifler tüm dünyanın ilgi ve dikkatini çekmektedir. Bu eseri farklı ve özgün kılan bir diğer özellik de süslemelerde yer alan, on binlerce motifin hiçbirinin bir daha kendini tekrar etmemesidir; kâinattaki farklı varlıkların muhteşem bir ahenk ve denge içerisinde olduklarının taşa nakşedilerek gözler önüne serilmesidir. Bu yapının dünyada başka örneği yoktur.
Mimari üslubu, süsleme ve örtü sistemlerinin dengeli ve uyumlu tasarımıyla önem kazanan bu şaheser, dünyada, görülmeye değer eserler listesinin başında yer almaktadır.
Bu büyüleyici eseri anlatmaya sözlerin yetersiz kalacağını Evliya Çelebi yüzyıllar önce şöyle ifade etmiştir: "Methinde diller kısır, kalem kırıktır." Görenleri kendisine hayran bırakan bu muhteşem abide, sanat tarihçileri tarafından "Divriği mucizesi", "Anadolunun Elhamrası" gibi ifadelerle tanımlanmıştır. Bundan dolayı Divriği Ulu Cami için şöyle derlermiş: “Görmeden sakın ölmeyin.” Cami, 1985 yılında "Dünya Kültür Mirası" listesine (UNESCO) İslam mimarisinin başyapıtı olarak girmiştir.
Caminin giriş kapısına ikindi güneşi düştüğü zaman gölgelerden oluşmuş, ayakta duran, yandan bir erkek silüeti belirir. Bu silüetin önünde dikdörtgene benzer bir gölge daha vardır. Bu gölgeler Kur'an okuyan ve namaz kılan bir kişiyi sembolize eder.
Kesme Taşlarla Yapılmıştır
Ulu Cami, Kuzey-Güney doğrultusunda dikdörtgen plânlı ve tümüyle kesme taşlarla yapılmış bir yapıdır. Camiye giriş çıkışı sağlayan kuzey, batı ve doğu yönlerde üç ayrı anıt kapı yer almaktadır. İç mekân, sekizgen payeleri birleştiren çift yönlü sivri kemerlerle farklı genişlikte yirmi beş birime ayrılmıştır. Büyük boyutlu mihrap önü, dilimli, orta bölüm ise oval birer kubbeyle örtülüdür. Sekizgen aydınlatma feneri bulunan orta bölümün kubbesi sekizgen piramidal külâhla kaplıdır. Diğer birimlerin örtü sistemini yıldız, artı ve bileşik tonozlar oluşturmuştur. Güneydoğudaki şah mahfili de bileşik tonoz örtüsü ile dikkati çekmektedir.
Caminin iç mekânı ise, kapılara nazaran sadelik içermektedir. İbadet eden insanların dikkatinin dağılmaması ve ibadetteki huşu ve huzurun bozulmaması için sadeliğin tercih edildiğinden söz etmek mümkündür.
Emanet Sandığı ve Sadaka Taşı
Caminin iç kısmında, cennet kapısının arka yüzünde tek parça taştan oyulmuş iki adet emanet sandığı bulunmaktadır. İnsanlar bir yere giderken değerli eşyalarını ve ziynetlerini emanet sandığına bırakırlar, döndüklerinde ise bıraktıkları gibi bulurlardı.
Bir de sadaka taşı bulunmaktadır. Hayırseverler sadakalarını bu taşın içine bırakır, ihtiyaç sahipleri de içinden ihtiyacı kadarını alırdı. Bu uygulama, “Bir elin verdiğini öbür elin bilmemesi” prensibine uygun bir uygulamadır. Yoksulun incitilmemesi ve onurunun korunmasını esas alan bir duyarlılığın yansımasıdır.
Cennet kapısının arka yüzünün solunda, demir oksit boyasıyla boyanarak yapılan bir mızrak, bir de meşale motifi mevcuttur. Mızrak gücü, meşale ise ilmi temsil etmektedir. Cennet kapısının üzerindeki tonozda yer alan sarkıtlar ise gözyaşı damlaları görünümündedir.
Alttan Isıtma Sistemi
Yamacın böğrüne yapılan cami alttan ısıtmalıdır. Caminin 100 metre aşağısında bulunan hamamın bacasından çıkan buharla ısıtılır. Yıl 1228. Günümüzden 785 yıl önce. Hamamın şöyle de bir hikayesi vardır; Eserin temellerinin atıldığı sırada işçilerden birinin çalışmadığını fark eden baş mimar Muğisoğlu Ahlatlı Hürrem Şah, işçiye niçin çalışmadığını sorar. “Efendim gusül abdesti almam gerekiyor ama hava soğuk, uygun bir yerde bulamadım, bu halimle de cami inşaatında çalışamam” cevabını alır. Hürrem Şah, caminin inşaatını anında durdurur ve hemen caminin 100 metre aşağısında bir hamam inşa ettirir. Halen kalıntıları duran bu hamama da o işçinin adını verir. Bekir Çavuş Hamamı. Hamamın bacasından çıkan buharı da değerlendirir, caminin ve darüşşifanın ısıtmasında kullanılır. Hamamda ısınan suyun buharını, cami ve şifahanenin altında belli bir plan çerçevesinde dolaştırarak alttan ısıtma sistemini kurar. Plan eserin kuzeyinde yer alan, Cennet kapısının üzerindedir.”
Bu harika eser hakkında şaşırtıcı bilgiler alan arkadaşlarımız, başladılar kendi aralarında sohbete. Harareti yüksek sohbetti bunlar. Herkes burnundan soluyordu. Selçuklu ve Osmanlı hakkında yeteri kadar bilgilendirilmediklerinden dolayı kızgındılar. Tarihine düşman bizden başka bir milletin olmadığını dile getiriyorlardı. “Keser döner sap döner, gün gelir hesap döner” atasözünün boşuna söylenilmediğini, o eski günleri hatırlayacak olan bir neslin mutlaka geleceğini söylenerek ayrıldık Anadolunun El-Hamra sarayından. O harikulade işler yapan insanların ruhlarına birer de Fatiha okuyarak…
Hüma Hatun Sokağı
Cami ziyaretinden sonra takıldık Cem beyin peşine. Yokuş aşağı yürüyoruz. Öğle yemeği zamanı gelmişti. Divriği’de bir sokak varmış. Hüma Hatun Sokağı. 12 dükkânı varmış bu sokağın. Kadınların işletmeciliğini yaptığı, yöresel yemeklerin, el işlerinin ve kültürel ürünlerin satıldığı dükkanlarmış bunlar. Meğer bizi oraya götürürmüş rehberimiz. Önceden haberleşilmiş onlarla, alkışlarla kapıda karşıladılar bizi. Hafif meyilli şirin bir sokak. Yolun her iki tarafında dükkanlar var. Küçük küçük masalar ve sandalyeler konulmuş dükkanların önüne.
Hüma Hatun Sokağı esnafının temsilcisi Fatma Hanım tanıttı sokağı: "Öncelikle sokağımıza hoş geldiniz. Bizi onurlandırdınız. Hüma Hatun Sokağı'nda 12 kadın esnaf olarak çalışıyoruz. 12 esnaf olması tesadüfi değildir. 12 İmamı simgeler. Buranın esnafları kadınlardan oluşur. Her gün ‘Ahi Andı’ nı koro halinde okuyarak dükkanlarımızı açarız. Sokak, Hüma Hatun Vakfı tarafından Divriği ilçesinin tarihi özelliklerine uygun olarak inşa edilmiştir. Ev hanımıydık, patron olduk.”
Fatma hanım konuşmasından sonra buyur etti bizi sokağa. Etrafa dağıldık. Dükkan sahibi hanımlar el ayak oldular. Yüzler gülüyor. Hediyelik eşyalar alınıyor, börekler- gözlemeler yeniyor, çaylar içiliyor. Örnek bir uygulama…
Kangal Köpekleri
Kangalda köpek yetiştirme çiftlikleri varmış. Biz kaymakamlığın çiftliğine gittik. Yetişkinler bir tarafta, yavrular başka bir tarafta. Onlarla ilgilenen görevliler var. Köpekleri tanıtan tanıtım yazıları asmışlar belirli aralıklarla çiftliğe. İstenirse görevliler de tanıtım yapıyorlar. Ancak bu işi zorla yapıyorlarmış gibi isteksiz davranıyorlar. Belki günde kaç kişiye aynı konuşmayı yapıyorlar; yorgun olmuş olabilirler veya ehil değildirler. Türkçesi de bozuktu görevlinin.
Burası resmi bir çiftliktir. Temsil gücü olan kişilerin tanıtım yapması gerekmez mi? Gerekir elbet ama yok. Bizler tanıtım yazılarından köpekleri tanımaya çalıştık. Rehberimiz Cem Kaya’da yardımcı oldu.
Kangal Köpeğinin Özellikleri
Kangal köpeğini, Türkler Orta Asya'dan Anadolu’ya göç ederken yanlarında getirmişler. Hayvanların korunması için bu köpeklere ihtiyaçları varmış. Hayvanlar başlıca geçim kaynaklarıymış Türklerin. Onların iyi korunması gerekiyormuş. Kangal köpekleri tarih boyunca göçebe Türk halklarının en iyi dostları olmuşlar.
Kangal Köpeği; iri, dinç ve yapılı, krem renginde, siyah maskeli, bir, sürü koruma köpeğiymiş. En kısa sürede yüksek hıza ulaşabilme yeteneğine sahipmiş. Kangal, orta uzunlukta sert tüylere sahipmiş. Gövdesi dikdörtgen şeklindeymiş.
Nedensiz saldırganlık göstermezlermiş. Özgüven sahibi ve sakinlermiş. Doğal olarak bağımsız karakterli zeki, aynı zamanda itaatkârmışlar. Mağrur ve kendilerinden eminlermiş. Sadıklarmış, sahibine karşı sevecen, yabancıya karşı özellikle görev başındayken çok dikkatliymişler.
Kangal, avını yakaladığında yere yatırıp, ön ayaklarını üzerine koyar ve beklermiş. Tehdit veya tahrik olmadığı sürece birisi yetişinceye kadar öylece dururmuş.
Evliya Çelebi; Kangal köpeklerinin Arslan kadar güçlü ve cüsseli olduğunu yazmaktaymış seyahatnamesinde. Bazen düşünüyorum; Evliya Çelebi de olmasa bizler ne yapacakmışız, diye.
Kurt Avı
Kur yakalama ve boğma Kangal Köpekleri için kendini ispatlama vesilesiymiş. Kangalların en önemli ve bilinen özelliklerinden biri sürüyü kurttan koruyabilmeleri ve kurdu bazen tek başına da olsa yıkabilmeleriymiş. Çok iyi bir Kangal tek başına bir kurdu boğabilirmiş. Ancak genellikle birkaç Kangal bir olup bir kurdu boğarlarmış. Kurt boğma işinde çok yara alırlar ve bitkin düşerlermiş. Kurtboğanlar birkaç gün halsiz dolaşırlarmış, kendilerine gelmeleri uzun sürermiş.
Hızlı bir koşucu olan Kangal, kurda yetişir, sert bir döş vurur ve kurdu yere yıkarmış, kendisi de yıkılırmış. Kurt önce kalkarsa kovalamaca devam eder; Kangal önce kalkarsa kurdun boğazına yapışır ve öldürünceye kadar bırakmazmış. Sonra da kurdun vücuduna kulağını dayayarak nefes alıp almadığını kontrol edermiş ve en ufak bir harekette yeniden boğazına yapışırmış. Kurdun ölüsünün yanına kimseyi yaklaştırmazmış.
Boğuşma esnasında köpeğin boğazına kaçan kurdun kılları köpeği öksürtmeye başlarmış. Kılı boğazdan çıkarmak için kurtboğan köpeklere mükâfat olarak bir koç kesilir ve önce koçun kuyruk kısmı ikram edilirmiş. Köpeğin boğazına kaçan kılların temizlenmesi için böyle yapılırmış. Bu açıklamalar, çiftlik görevlisine ait değil, rehberimiz Cem Kaya’ya aittir.
Verilen kısa bir ihtiyaç molasından sonra, yönümüzü Malatya’ya çevirdik. Önce Darende. Otobüste hem Divriği’nin hem de Kangalın değerlendirmesini yaptı arkadaşlarımız. Müthiş bir köpek…
Sezgin beyin havalandırdığı türkü yine Aşık Veysel’dendi. Benim sadık yârim kara topraktır:
“Dost dost diye nicelerine sarıldım
Benim sadık yârim kara topraktır
Beyhude dolandım boşa yoruldum
Benim sadık yârim kara topraktır
Nice güzellere bağlandım kaldım
Ne bir vefa gördüm ne fayda buldum
Her türlü isteğim topraktan aldım
Benim sadık yârim kara topraktır
Koyun verdi kuzu verdi süt verdi
Yemek verdi ekmek verdi et verdi
Kazma ile döğmeyince kıt verdi
Benim sadık yârim kara topraktır
Ademden bu deme neslim getirdi
Bana türlü türlü meyva yetirdi
Her gün beni tepesinde götürdü
Benim sadık yârim kara topraktır
Karnın yardım kazmayınan belinen
Yüzün yırttım tırnağınan elinen
Yine beni karşıladı gülünen
Benim sadık yârim kara topraktır
İşkence yaptıkça bana gülerdi
Bunda yalan yoktur herkes de gördü
Bir çekirdek verdim dört bostan verdi
Benim sadık yârim kara topraktır
Havaya bakarsam hava alırım
Toprağa bakarsam dua alırım
Topraktan ayrılsam nerde kalırım
Benim sadık yârim kara topraktır
Dileğin var ise Allah'tan
Almak için uzak gitme topraktan
Comertlik toprağa verilmiş Hak'tan
Benim sadık yârim kara topraktır
Hakikat ararsan açık bir nokta
Allah kula yakın kul Allah’a
Hak'kın hazinesi gizli toprakta
Benim sadık yârim kara topraktır
Bütün kusurlarım toprak gizliyor
Merhem çalıp yaralarım düzlüyor
Kolun açmış yollarımı gözlüyor
Benim sadık yârim kara topraktır
Herkim olursa bu sırra mazhar
Dünyaya bırakır ölmez bir eser
Gün gelir Veysel'i bağrına basar
Benim sadık yârim kara topraktır.”
Yorumlar
…Yorumlar yükleniyor…