Lozan Antlaşması sürecinde, Türkiye ile Yunanistan arasında nüfus mübadelesi gündeme geldi. 

Bu konuyu gündeme getiren de Ingilizler olmuştur. 

30 Ocak 1923 tarihinde imzalanan “Yunan ve Türk Halklarının Mübadelesine İlişkin Sözleşme” ile Türkiye’de yaşayan Rum Ortodokslar ile Yunanistan’da yaşayan Müslümanların karşılıklı olarak yer değiştirmesi kararlaştırıldı. 

Burada önemli bir noktayı belirtmek gerekir: Mübadele, iki ülke nüfusunun yüzde 10’unun karşılıklı olarak gönderilmesi şeklinde yapılmadı. Esas ölçü dinî kimlikti. İstanbul’daki Rum Ortodokslar ile Batı Trakya’daki Müslümanlar ise mübadele dışında bırakıldı. (bpb.de⁠) 

Genel kabul gören rakamlara göre, mübadele sürecinde yaklaşık 1,2 milyon Rum Ortodoks Türkiye’den Yunanistan’a, yaklaşık 400 bin Müslüman da Yunanistan’dan Türkiye’ye gönderildi. (bpb.de⁠) 

Konu ile ilgili bazı paylaşımları okuyorum. 

Ataları Karaman’dan Yunanistan’a gönderilmiş bazı muhteremler: 

“Biz Türk değiliz. Bunu kanıtlamak için Benelüks ülkelerinde toplantılar ve sempozyumlar düzenliyoruz.” diyorlar. 

Biz ise:“Karaman’dan giden Rumlar Türktür.” diye ısrar ediyoruz. 

Onlar: “Hayır, biz Türk değiliz. Bize dilimiz yasaklandığı için atalarımız Türkçe konuşuyorlardı.” diyorlar. 

İşte burada tarihî bir meseleyle karşı karşıyayız. 

Karamanlılar, Anadolu’da yaşamış, Türkçe konuşan ve Türkçeyi Yunan alfabesiyle yazan Ortodoks Hristiyan bir topluluktu. Karamanlı Türkçesiyle çok sayıda kitap, gazete ve dinî eser yayımlamışlardı. (Avesis⁠) 

Ancak Karamanlıların kökeni ve kimliği konusunda tarihçiler arasında farklı görüşler bulunduğunu da kabul etmek gerekir. Bazı araştırmacılar onları Hristiyanlaşmış Türk toplulukları olarak değerlendirirken, bazıları ise Türkçeyi benimsemiş Anadolu Ortodoks Rumları olarak değerlendirmektedir. Bu nedenle konu, tarih açısından hâlâ tartışmalıdır. (Cambridge University Press⁠) 

Fakat şu gerçek de ortadadır: 

Karamanlılar Türkçe konuşuyorlardı, Türkçe yazıyorlardı ve yüzyıllar boyunca Anadolu’nun Türk kültür coğrafyası içinde yaşadılar. 

Mübadelede ise onların Türkçe konuşup konuşmadığına bakılmadı; Ortodoks Hristiyan olmaları nedeniyle Rum Ortodoks nüfus içinde değerlendirildiler ve mübadeleye tabi tutuldular. (DergiPark⁠) 

Ben şuna da inanıyorum: 

Mübadelede gönderilmeyip Türkiye’de kalabilecek olan Türkçe konuşan bazı Karamanlılar, Cumhuriyet Türkiye’sine büyük yararları dokunabilecek insanlar arasında bulunabilirdi. 

Karamanoğlu Mehmet Bey, 13 Mayıs 1277 tarihinde yayımladığı ünlü fermanla Türkçeyi devlet işlerinde kullanılması gereken dil olarak öne çıkarmış ve Türk dilinin Anadolu’daki gelişimi açısından önemli bir tarihî iz bırakmıştır. 

Fatih Sultan Mehmet döneminde ise Anadolu’dan Balkanlar’a önemli Türkmen ve Yörük iskânları yapılmıştır. Bu iskânların amacı, fethedilen bölgelerde Osmanlı hâkimiyetini güçlendirmek, nüfus dengesini sağlamak ve devlet otoritesini pekiştirmekti. 

Kimdi bu Türkmen ve Yörükler? 

Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları, aşiretleri ve toplulukları… 

Karaman ve çevresinden de Balkanlar’a yapılan iskânlar olmuştur. 

Dolayısıyla Anadolu’dan Balkanlar’a gerçekleşen Türk göçlerini yalnızca 1923 mübadelesiyle sınırlı düşünmemek gerekir. Bu hareketlilik, yüzyıllar boyunca devam eden uzun bir tarihî sürecin sonucudur. 

Mübadele ile Karaman ve çevresinden Yunanistan’a gönderilenler arasında da Türkçe konuşan Ortodoks Karamanlıların bulunduğu bilinmektedir. Karamanlıların Anadolu’nun Karaman, Konya, Niğde, Nevşehir, Kayseri, Aksaray ve çevresindeki birçok yerleşiminde yaşadıkları ve mübadele sonucunda Yunanistan’ın farklı bölgelerine yerleştirildikleri akademik çalışmalarda belgelenmektedir. (DergiPark⁠) 

Ama bunların kaçı Türk kökenliydi? 

İşte asıl cevaplanması gereken sorulardan biri budur. 

Tarihçiler bu konuda bugün bile aynı görüşte değildir. 

Benim söylemek istediğim şudur: 

Bir insanın kimliğini yalnızca diniyle veya yalnızca diliyle açıklamak mümkün değildir. 

Dil, din, kültür, gelenek, yaşanılan coğrafya ve kişinin kendisini nasıl tanımladığı birlikte değerlendirilmelidir. 

Balkanlar’dan 1912 yılında gerçekleşen büyük göçü ben birkaç gün önce bu Facebook sayfamda yazdım. 

Sözüm bazı arkadaşlarıma: 

Eğer Karaman Türkü arıyor, onları sevmek ve onlarla dayanışma içinde olmak istiyorsanız, Karaman’dan mübadele ile Yunanistan’a gönderilenler arasında Karamanlı arayacağınıza; o Karamanlıları Bosna’da, Arnavutluk’ta, Kosova’da, Güney ve Kuzey Makedonya’da, Romanya’da ve Bulgaristan’da aradığınızda da bulabilirsiniz. 

Çünkü Anadolu’dan Balkanlar’a yüzyıllar boyunca devam eden göçlerin ve iskânların izleri bugün bile bu coğrafyalarda yaşamaktadır. 

Tarih bunları yazıyor! 

Okuyalım, araştıralım ve tarihimizi öğrenelim. 

Sevgi ile kalınız… 

Remzi Uysal