Erzurum Kongresi 14 gün sürdü. Delegeler arasında önemli tartışmalar oldu. 23 Temmuz 1919’da başlayan Kongre, 7 Ağustos’ta sona erdi. Kongre sonunda alınan kararlar tüm dünyaya duyuruldu. Burada, Kurtuluş Savaşı konusunda kararlılık vurgulandı. Ayrıca alınan karalara bakılınca Cumhuriyet yönetimi ile ilgili açık olmasa dahi delegelerin çoğunluğunda görüş birliği var.

“1. Milli sınırlar dâhilinde bulunan vatanın bütün kısımları bir bütündür. Yekdiğerinden ayrılamaz. (Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, Kaynak Yayınları, Üçüncü Basım: Kasım 2016, s. 72)” Bu kararla bölgesel ayrılıkçılık ortadan kalktı. İngilizlerin kışkırtmasıyla derebeylikler (beylikler) oluşturulması tehlikesinin koşulları yok edildi. Ülkemizin toprak bütünlüğü için savaşmak, amaç edinildi. Kurtuluş Savaşı’nın tüm ulusun katılımıyla verileceği duyuruldu. Bu karar vatanın bütünlüğü ilkesini vazgeçilmez kıldı.

“2. Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı ve Osmanlı Hükümeti’nin dağılması halinde millet birlikte müdafaa ve mukavemet edecektir. (Aynı yapıt, s. 73)” Bu maddede, “Osmanlı Hükümeti’nin dağılması” sözüyle anlatılmak istenen, saltanat yönetiminin işgallere karşı direnememesidir. Bu durumda, milletin birlikte “müdafaa ve mukavemet” emesini kim örgütleyip yönetecek? Milletin içinden çıkacak bir hükümet…

“3. Vatanın ve bağımsızlığın muhafaza ve teminine merkezi hükümet muktedir olmadığı takdirde, maksadın temini için geçici bir hükümet teşekkül edilecektir. Bu hükümet heyeti, Milli Kongre’ce seçilecektir. Kongre toplanmış değilse, bu seçimi Heyeti Temsiliye yapacaktır. (Aynı yapıt, s. 73)” Kongre’de alınan bu kararla Ankara’da kurulacak olan hükümetin kapısı aralanmıştır. Böylece Yeni Türkiye’nin kurulması yolunda önemli bir adım atıldı. Yeni Türkiye’nin kurulmasının adımının atılması demek, İstanbul Hükümeti’nin tamamen devre dışı bırakılması değil de nedir?

“4. Kuvayi Milliye’yi etken ve milli iradeyi hâkim kılmak esastır. (Aynı yapıt, s. 73)” Milli Güçleri etken kılmakla Osmanlı siyasal ve askersel açıdan devre dışı bırakıldı. Güç eylemsel olarak saltanatın elinden alınıp ulusa verildi.

“Milli iradeyi hâkim kılmak” demek, egemenliğin ve ülke adına karar verme yetkisinin ulusa geçtiğinin kabul edilmesidir. Milli irade, milletin kendi geleceğiyle ilgili karar vermesidir.

“5. Hıristiyan unsurlara siyasi hâkimiyet ve toplumsal dengemizi ihlal edecek imtiyazlar verilemez. (Aynı yapıt, s. 73)” Ülkemizin doğusunda ve Çukurova’da Ermeni, Karadeniz’de Pontus, Batı Anadolu’da Rum/Yunan devleti kurulmasına karşı çıkılmakta bu maddeyle. Böylece inancı, etnik kökeni ne olursa olsun herkesin ulusun bir parçası olduğu vurgulanıyor.

“6. Manda ve himaye kabul olunamaz. (Aynı yapıt, s. 73)” Ne yazık ki birçok aydın, siyasal düşünce bir başka devletin koruması altına girmeyi düşünüp öneriyordu. Kimi Amerikan, kimi ise İngiliz mandasını istiyordu. Tam bağımsız olmak çoğunun usundan bile geçmiyordu. Kimileri, Batı’nın uşağı olmayı güvence, uygar olmak olarak savunuyordu. İşte, Kongre’de bu kararla tam bağımsız olmanın yolu açıldı.

“7. Milli Meclis’in derhal toplanmasını ve hükümet icraatının Meclis’in denetimine konulmasını temin etmek için çalışılacaktır. (Aynı yapıt, s. 73)” Bu yolla Padişahın ve İstanbul Hükümeti’nin keyfi kararlar alması önlenecekti. Bu, saltanat yönetiminin yetkilerini sınırlama anlamı taşımakta. Bu karar, Cumhuriyet yönetimine gidişin bir habercisi değil de nedir?

Erzurum Kongresi kararında “Meclisi Mebusan” yerine “Milli Meclis” denmesi önemli bir ayrıntı. Her fırsatta saltanatın karşıtı olan “millet” vurgusunun yapılması ilgi çekmekte. Bu da milletin yöneteceği bir devlet biçimin oluşmasının bir işareti olsa gerek.

Erzurum Kongresi, ulusun kendi istenciyle kendini yönetmesinin çok önemli bir adımı. Tek kişinin ağzından çıkacak bir sözle ulusun yazgısının belirlendiği bir dönemin geride kalacağının kararıdır yukarıdaki maddeler. Cumhuriyet’imiz ulusal istencin egemenliğiyle yaşam buldu. Yine Cumhuriyet’imizi iç ve dış tehditlerden koruyacak olan da ulusal istençtir.

                                                       

Adil Hacıömeroğlu